Terugblik op een jaar doorstroomtoets: de narimpelingen van de steen in de vijver

23 januari 2026

Categorie: Actualiteit

Artikel geschreven door Marten Elkerbout

Begin 2025 besloten twee besturen met vier scholen onder de vlag van Leve het Onderwijs! om ouders een keuze te geven: wel of niet deelnemen aan de doorstroomtoets. Dat leidde tot een heftige reactie vanuit “het systeem”: een spoedonderzoek door de inspectie en vervolgens een spoedaanwijzing van de staatssecretaris. Hoewel in eerste instantie ongeveer tweederde van de kinderen de toets niet maakte, gingen de besturen uiteindelijk overstag onder de druk vanuit het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Er dreigden dermate zware sancties, dat het onverantwoord was om door te zetten.

Niettemin was het effect van de actie groot: er ontstond een enorme discussie en de bijval voor de actie was onverwacht intens. Kennelijk raakte de doorstroomtoets aan een diepgevoelde emotie in de sector. In dit artikel zetten we op een rijtje wat er daarna allemaal is gebeurd rondom de doorstroomtoets, (mede) tengevolge van deze actie.

De juridische nasleep van de actie zelf

SaKS en Spaarnesant legden zich niet neer bij de maatregel die de staatssecretaris op advies van de inspectie nam: de spoedaanwijzing. Het instrument dat ooit in het leven was geroepen om malverserende besturen aan te pakken, werd nu ingezet om twee als “goed” beoordeelde besturen op de knieën te krijgen. Zij gingen – gesteund door Leve het Onderwijs! – bij de interne commissie van OCW in bezwaar. Het duurde lang voordat daar een uitspraak op volgde, maar de uitspraak van de interne commissie was niet heel verrassend: zij bekrachtigde het besluit van de staatssecretaris. Een WOO-verzoek om inzicht te krijgen in alle communicatie tussen OCW en de inspectie leverde een vracht aan zwartgelakte teksten op. Het bezwaar daartegen is behandeld en wacht nog op een uitspraak. Bij de Raad van State is na de zomer beroep ingesteld tegen de spoedaanwijzing. De behandeling van dat beroep moet nog plaatsvinden.

Een pilot rondom de doorstroomtoets

In het kader van de juridische onderhandelingen met OCW is toegezegd dat een delegatie van Leve het Onderwijs in gesprek zou treden met de directeur-generaal (DG) funderend onderwijs. Onze inzet was het bereiken van een pilotstatus voor scholen die aan onze bestuurlijke handreiking voldoen. Het was onze insteek om samen met alle belanghebbenden te onderzoeken hoe de advisering van leerlingen en de verantwoording van onderwijsopbrengsten eruitzien als de doorstroomtoets daarin geen rol speelt. De PO-raad schaarde zich achter dit initiatief en uiteindelijk werd in december 2025 afgesproken dat de pilot er gaat komen. OCW, de inspectie, Leve het Onderwijs! trekken hierbij gezamenlijk op, waarbij LhO! het inhoudelijke voortouw neemt en de PO-raad zorgdraagt voor de organisatie. Naast scholen van LhO! staat de deelname ook open voor andere scholen. Naar verwachting kunnen scholen zich vanaf eind maart 2026 opgeven. Lees hier meer over de landelijke oproep: voorbeelden gezocht van brede verantwoording van onderwijskwaliteit.

(On)gehoorzaam bestuur in het onderwijs

De besturenorganisatie VERUS, die ook actief is op het terrein van prestatiedruk en toetsing, heeft de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur gevraagd om een kwalitatief onderzoek te doen naar bestuurlijke ongehoorzaamheid. De doorstroomtoetsactie vormde het hoofdbestanddeel van dat onderzoek, dat uiteindelijk leidde tot een mooi advies om op een genuanceerde manier te kijken naar de actie. Overigens betrok de NSOB ook de onderwijsregio’s en onbevoegde leraren voor de klas bij het onderzoek. In het essay ontwikkelen de onderzoekers een denkkader om deze casussen te beschouwen op een andere dan een strikt juridische manier.

Van bestuurders mag verwacht worden dat zij meer zijn dan uitvoerders van regels. Het uitvoeren van een regel is een keuze die verantwoordelijkheid voor de uitvoering van die met zich meebrengt. Juist deze verantwoordelijkheid bracht de beide besturen ertoe om de doorstroomtoets facultatief te maken. Zij waren immers de mening toegedaan dat de waarde die verbonden is aan de doorstroomtoets (bijvoorbeeld kansengelijkheid en kwalitatief goed onderwijs) in de praktijk helemaal niet goed uitpakt. Zij gingen daarbij niet over één nacht ijs. Het was een voorbereiding van jaren, afgestemd met alle stakeholders om uiteindelijk de stap te zetten in alle openheid ongehoorzaam te zijn. De dialoog met de systeempartijen (inspectie en OCW) leverde immers geen beweging op, terwijl het mogelijk zou moeten zijn om vanuit de praktijk aan te kaarten dat de regels bij bepaalde waarden niet voldoen. Als dat niet meer kan, dan staat er meer op het spel dan de regel zelf. Dan gaat het over democratie en de waarden van een open samenleving. Lees hier het essay.

De doorstroomtoets in de politiek

Er is veel moeite gedaan om de politiek te beïnvloeden. Daarbij staat steeds voorop dat het kernprobleem de vroege selectie in zeven niveaus in het VO is. De veel te zware rol die de toets gekregen heeft, is daarmee verbonden. Onze politieke beïnvloeding heeft er in ieder geval toe geleid dat er bij een aantal kamerleden meer begrip is ontstaan. Het blijft moeilijk om iedereen te laten inzien dat er niet één objectieve toets bestaat, die zowel het potentieel van kinderen als onderwijskwaliteit in kaart brengt.

Het is de vraag of de aangekondigde stap naar één doorstroomtoets echt een verbetering is. Er zal minder gedoe zijn rondom de verschillen in normering, maar ook één toets kan niet tegelijk valide zijn voor niveau-indeling, resultatenmeting en kwaliteitszorg. Het is wel goed dat de staatssecretaris aankondigde dat de doorstroomtoets in het nieuwe inspectiekader een minder prominente rol krijgt. OR1 zal dan niet langer een normstandaard zijn. Dat is ongetwijfeld ook een gevolg van de druk die door Leve het Onderwijs! en de actie van de vier scholen is uitgeoefend. Verder is het uiteraard afwachten wat het nieuwe kabinet gaat brengen. Lees hier meer over de aangenomen moties rondom de doorstroomtoets.

Het resultatenmodel van de inspectie – oproep tot meedenken

Dat brengt ons bij het thema waar heel veel besturen en scholen mee worstelen: de wijze waarop de inspectie leerresultaten van scholen beoordeelt. Het is een mooie ontwikkeling dat nu het perspectief wordt geboden dat OR1 vanaf 2027 niet langer normstandaard zal zijn. Tegelijkertijd staat nog steeds de praktijk dat het voorkomt dat scholen op alle standaarden een voldoende of een goed hebben, maar toch een onvoldoende krijgen vanwege OR1. Soms zelfs bij een herstelonderzoek, omdat het nu eenmaal heel moeilijk is om in één jaar het driejaarsgemiddelde voldoende te krijgen. In de praktijk wordt aangegeven dat wanneer in een periode van drie jaar twee van de drie jaren onvoldoende zijn, dit kan betekenen dat geen voldoende oordeel wordt toegekend, ook wanneer de school bij de meest recente resultaten een inhoudelijk sterk en goed onderbouwd verhaal heeft.

In dit verband roepen wij scholen die hiermee te maken hebben (OR1 als enige standaard onvoldoende en daardoor een onvoldoende oordeel op de gehele school) om zich bij ons te melden (toetsen@levehetonderwijs.nl). Nu de inspectie heeft ingezien dat de beoordeling van OR1 terecht een minder zware rol moet krijgen in het schooloordeel, vinden wij het wenselijk dat zij onmiddellijk stopt met het uitdelen van onvoldoendes aan deze scholen. Dat kan ook als zij gebruikmaakt van haar discretionaire bevoegdheid in dezen. Wij willen bekijken of we gezamenlijk iets kunnen doen om dat voor elkaar te krijgen.

De verschillende trajecten

Aanvankelijk speelde Leve het onderwijs! een centrale rol in het aanbieden van het traject richting het stoppen met verplichte toetsen. Inmiddels hebben wij de strategische keuze gemaakt om ons te focussen op beleidsbeïnvloeding en op de pilot. Er zijn veel partijen die scholen kunnen ondersteunen als zij anders willen gaan kijken naar advisering, het volgen van kinderen op leerresultaten en kwaliteitsverantwoording. Leve het Onderwijs! kan wel doorverwijzen naar die partijen (mail toetsen@levehetonderwijs.n), waar we nauw contact mee onderhouden.

Op 12 januari hielden we een online-bijeenkomst, waar we rond de 50 deelnemers mochten begroeten. Dat zullen we met enige regelmaat graag blijven doen: elkaar informeren en ophalen wat de behoeftes onder onze leden zijn.

De podcastreeks dossier doorstroomtoets

In opdracht van Leve het Onderwijs! heeft Igor Verettas een mooie reeks podcasts opgenomen, waarin alle mogelijke perspectieven op de doorstroomtoets langskomen. Binnenkort volgt de laatste aflevering en dan is er een rijke bron aan materiaal voor wie nog eens rustig wil reflecteren op wat er allemaal passeerde.

Bekijk en beluister hier de verschillende podcasts.

Onderzoek naar de actuele stand van zaken

Leve het Onderwijs! heeft DUO gevraagd om door middel van een beknopt onderzoek in kaart te brengen hoe er op dit moment over de doorstroomtoets wordt gedacht. Wat in ieder geval duidelijk blijkt is dat het thema nog steeds erg leeft in het onderwijs. Het verraste DUO dat er zoveel gebruik gemaakt werd van de mogelijkheid om open antwoorden te geven. En uit die antwoorden blijkt ook dat nog veel verdeeldheid is in de sector.

Er zijn ook andere uitkomsten die opvallen. Besturen zijn kritischer op de doorstroomtoets dan schoolleiders en leraren. Hoewel rond de helft van de respondenten de doorstroomtoets belangrijk vinden voor hun kwaliteitszorg, zegt maar een kwart of minder van de respondenten dat de toets ook werkelijk bijdraagt aan onderwijsverbetering. Veel schoolleiders (49%) en leraren (54%) ervaren druk op hun functioneren vanwege de doorstroomtoets. En tenslotte blijkt dat met name schoolbestuurders de verplichting de doorstroomtoets af te nemen naast zich neer zouden willen leggen (in totaal meer dan de helft, van voluit “ja” (18%) tot “ja, af en toe speelt dat door mijn hoofd” (39%)).

Tenslotte

Het is van belang te blijven benadrukken dat Leve het onderwijs! niet die “club tegen het toetsen” is. Wij staan voor goed besturen en goed onderwijs. Dat wij dat heel serieus nemen leidt ertoe dat we heel kritisch zijn op de veel te vroege selectie en de manier waarop die selectie vaak plaatsvindt. Daarin staan we bepaald niet alleen en hebben we ook een vracht aan empirisch bewijs aan onze zijde.

De wens om kinderen kansen te bieden en te staan voor sterke professionals bracht ons het afgelopen jaar in botsing met “het systeem”. Dat systeem reageerde niet inhoudelijk maar met ongehoord bestuurlijk geweld. Daarover is het laatste woord nog niet gezegd. Ondertussen is het duidelijk dat het heil niet vanuit de politiek zal komen, waar het draagvlak voor een noodzakelijke stelselwijziging in het funderend onderwijs gering lijkt. Leve het Onderwijs! zal zich blijven inzetten voor de inhoud en voor goed onderwijs voor alle kinderen. De oplossing lijkt vooral te liggen in krachtige samenwerking met het VO, waar we op onze aanstaande landelijke dag verder vorm aan willen geven.